Oksijen, evde bulundurulan bir yardımcı alet değil; ihtiyacı ve düzeyi hekim tarafından belirlenen bir tedavidir.
Evde oksijen cihazı, bir yakının nefesi daraldığında akla gelen ilk çözümlerden biri olabilir. Ancak oksijen bir tedavidir: gerekip gerekmediğine, hangi düzeyde ve günün hangi saatlerinde kullanılacağına ölçümlerle hekim karar verir. Bazı kronik akciğer hastalarında kontrolsüz verilen oksijen zarar verebilir; nefes darlığının nedeni de her zaman kandaki oksijenin düşük olması değildir. Evde bir cihazın bulunması, asıl nedenin araştırılmasını geciktirebilir. Ani ya da hızla artan nefes darlığında cihaz aramak yerine 112’yi arayın.
Yaşlı anne ya da babasının nefesinin son zamanlarda daraldığını fark eden ailelerden sık duyduğum bir cümle var: “İnternette oksijen cihazı satılıyor, biz de bir tane alalım; en azından evde dursun.”
Bu cümlenin arkasında hem sevgi hem çaresizlik var. Yakınınız zorlanıyor ve siz bir şey yapmak istiyorsunuz. Bu yazı, o “bir şey”in neden önce bir hekim değerlendirmesi olması gerektiğini anlatıyor.
Oksijen bir tedavidir
Evde oksijen tedavisi; kandaki oksijen düzeyinin ölçümler ve gerekli testlerle değerlendirilmesinin ardından hekim tarafından planlanır. Bu planda üç soru cevaplanır: Oksijene gerçekten ihtiyaç var mı? Varsa hangi düzeyde? Günün hangi saatlerinde — dinlenirken mi, uykuda mı, hareket ederken mi?
Bu soruların cevabı kişiden kişiye değişir ve zamanla da değişebilir. Cihazı almak bu soruları cevaplamaz; yalnızca atlanmalarına yol açar.
Fazlası da zarar verebilir
Oksijen için “ne kadar çok, o kadar iyi” düşüncesi yaygındır ama doğru değildir. Bazı kronik akciğer hastalarında gereğinden fazla verilen oksijen nefesin düzenini olumsuz etkileyebilir ve vücutta karbondioksit birikmesine yol açabilir. Bu durum aşırı uykululuk, baş ağrısı ve bilinç bulanıklığıyla kendini gösterebilir. Bu yüzden cihazın ayarı kendi başına değiştirilmez; hekimin belirlediği düzeyde kalınır.
Nefes darlığının tek nedeni oksijen düşüklüğü değildir
Yaşlı bir yakında nefes darlığı; kalp ve akciğer hastalıkları, kansızlık, kas zayıflığı, uzun süren hareketsizlik, duruş ve kaygı gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bunların bir kısmında kandaki oksijen düzeyi normaldir ve oksijen vermek belirgin bir fark yaratmaz.
Daha önemlisi, evde bir cihazın bulunması “nasılsa oksijen var” rahatlığıyla asıl nedenin araştırılmasını geciktirebilir. Nefes darlığını hekime doğru anlatmak bu yüzden ilk ve en değerli adımdır.
Parmak ölçerdeki tek sayıya bakarak karar vermeyin
Evde parmak ölçer bulunan ailelerde, ekrandaki tek bir sayı cihaz alma kararının gerekçesi olabiliyor. Oysa bu sayı; ölçüm koşullarına, ellerin soğukluğuna, ojeye ve harekete göre değişebilir. Tek bir ölçüm bir ipucudur, kararın kendisi değil. Parmak ölçer değerini doğru okumak için ayrı bir yazı hazırlamıştım.
Oksijen kullanılan evde güvenlik
Hekim oksijen tedavisi başlattığında da evde dikkat edilmesi gereken başlıklar vardır; çünkü oksijen yanmayı hızlandırır:
- Oksijen kullanılan odada ve cihazın yakınında sigara içilmez.
- Soba, ocak, mum ve açık alevden uzak durulur. Kış aylarında soba kullanılan evlerde bu konu ayrıca önemlidir.
- Yüze ve dudaklara yağ içeren krem sürmeden önce hekiminize ya da cihazı teslim eden ekibe danışın.
- Hortumlar takılma ve düşme riski yaratmayacak şekilde yerleştirilir.
Aile ne yapabilir?
- Nefes darlığının ne zaman başladığını, hangi işlerde arttığını ve gecelerin nasıl geçtiğini not edin.
- Bu notlarla hekime başvurun; gerekli ölçüm ve testlerin yapılmasını sağlayın.
- Hekim oksijen önerdiyse cihazın kullanımını, ayarını ve temizliğini ilgili ekipten öğrenin.
- Oksijen kullanılıyorsa hareketi bırakmayın; evde oksijen kullanırken hareket yazısında bunu ayrıntılı anlattım.
- Kronik bir hastalık varsa belirtiler arttığında ne yapılacağını hekiminizle önceden konuşun.
Beklemeden başvurmanız gereken durumlar
Ani başlayan ya da hızla artan nefes darlığı, konuşmayı zorlaştıran nefes darlığı, dudaklarda morarma, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı ya da aşırı uykululuk varsa cihaz aramakla vakit kaybetmeyin; 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Solunum fizyoterapisinin yeri
Solunum fizyoterapisi çerçevesinde kişiyi değerlendirir, hekim yönlendirmesiyle gelen kişilerin takibini yaparım. Yaşlı bireylerde nefes paterni, solunum kaslarının gücü, oturup kalkarken ve yürürken nefesin nasıl değiştiği değerlendirilir; oksijen tedavisi alan kişilerde hareket programı hekimin belirlediği plan doğrultusunda kurulur. Nefes egzersizlerini hekiminize ve fizyoterapistinize danışarak uygulayın.
Sık Sorulan Sorular
Oksijen, ihtiyacı ve düzeyi hekim tarafından belirlenen bir tedavidir. Ölçüm ve değerlendirme yapılmadan alınan bir cihaz, asıl nedenin araştırılmasını geciktirebilir ve bazı kişilerde kontrolsüz kullanım zarar verebilir.
Bazı kronik akciğer hastalarında gereğinden fazla oksijen, nefesin düzenini bozabilir ve karbondioksit birikmesine yol açabilir. Bu yüzden cihazın ayarı kendi başına değiştirilmez.
Gerekmez. Nefes darlığı kalp, akciğer, kas zayıflığı, kansızlık ya da kaygı gibi farklı nedenlerle olabilir ve bunların bir kısmında oksijen düzeyi normaldir. Nedeni hekim değerlendirir.
Oksijen yanmayı hızlandırdığı için cihazın yakınında sigara içilmez; soba, ocak, mum ve açık alevden uzak durulur. Hortumlar düşme riski yaratmayacak şekilde yerleştirilir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel öneri yerine geçmez. Solunum fizyoterapisinde çalışma, hekim değerlendirmesi ve yönlendirmesi çerçevesinde yürütülür. Hangi tekniklerin size uygun olduğu, yüz yüze bir solunum değerlendirmesiyle belirlenir. Uygulamalara başlamadan önce hekiminize ve fizyoterapistinize danışınız.
Ani başlayan ya da giderek şiddetlenen nefes darlığı, göğüs ağrısı, dudak ve tırnaklarda morarma veya bilinç bulanıklığı acil bir durumun belirtisi olabilir. Böyle bir durumda egzersiz denemeyin; vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Bu konu hakkında ayrıntılı bilgi:
Yaşlı Bireyler