Evde Solunum Bakımını Üstlenen Yakın: Siz de Yoruluyorsunuz

Evde solunum bakımı yalnızca hastanın değil, onunla birlikte yaşayan herkesin gündelik hayatını değiştirir.

Evde yapılan değerlendirmelerde çoğu zaman odadaki ikinci kişiye de bakarım. Hastanın yanında duran, soruları hastadan önce cevaplayan, cihazın ayarını ezbere bilen, ama kendi yorgunluğundan hiç söz etmeyen o kişiye. Çoğu zaman bir eş, bir evlat ya da bir kardeştir.

Bu yazı onlar için. Çünkü evde solunum bakımının sürdürülebilir olması, en az hastanın durumu kadar bakımı üstlenen kişinin durumuna bağlıdır.

Yük nereden geliyor?

Solunum bakımı üstlenen yakınların anlattıkları birbirine çok benzer. Yük genellikle dört kaynaktan gelir:

• Sürekli tetikte olma hâli. Nefesin sesindeki küçük bir değişim, gece gelen bir öksürük ya da cihazın uyarı sesi — hepsi “şimdi ne yapmalıyım?” sorusunu doğurur. Bu hâl uzun sürdüğünde dinlenmek bile yorucu olur.
• Yanlış yapma kaygısı. Hastanede bir ekibin yaptığı işi evde tek başına yapmak, her uygulamayı bir sınav gibi hissettirebilir.
• Bölünen uyku. Gece pozisyon değiştirmek, öksürüğe eşlik etmek ya da cihazı kontrol etmek için kalkmak, haftalar içinde birikir.
• Bedensel yük. Yatakta pozisyon verme, yataktan kaldırma, oturtma — bunların her biri bel, omuz ve bilekler için gerçek bir yüktür.

Bu yorgunluğu fark etmek bir zayıflık değildir. Bakımın iyi gitmesi için görülmesi gereken bir tablodur.

Kaygıyı en çok azaltan şey: bilmek

Deneyimim şunu gösteriyor: bakım verenin kaygısı, çoğu zaman bilgi eksikliğinden beslenir. Neyin olağan olduğunu bilmeyen biri her değişimde alarma geçer; neyin uyarı işareti olduğunu bilmeyen biri ise önemli bir değişimi atlayabilir.

Bakım veren eğitiminde üzerinde durduğum başlıklar şunlardır:

• Hastanın olağan hâli: Onun için “iyi bir gün” nasıl görünür? Nefes hızı, öksürüğü, balgamı, rengi, konuşması, iştahı — bunları tanımak, değişimi fark etmenin temelidir.
• Uygulamaların yüz yüze öğrenilmesi: Pozisyon verme, hava yolu temizleme desteği, öksürüğe yardım, cihaz kullanımı. Bunlar broşürden değil, eşlik ederek ve tekrar ederek öğrenilir.
• Hangi durumda kimi arayacağını bilmek: Hekimi mi, fizyoterapisti mi, acil servisi mi? Bu ayrım netleştiğinde gece gelen kararsızlık büyük ölçüde azalır.

Aklınıza takılan her soruyu yazın ve bir sonraki görüşmede sorun. “Bunu sormak saçma olur mu?” diye düşündüğünüz sorular çoğu zaman en işe yarayanlardır.

Buzdolabında duracak bir sayfa: yazılı acil plan

Bir acil durumda insanın aklı kolay çalışmaz. Bu yüzden önceden, sakin bir zamanda hazırlanmış tek sayfalık bir plan çok değerlidir. Bu sayfada şunlar yer alabilir:

• Hastanın tanısı, kullandığı ilaçlar ve cihazlar
• Hekimin ve fizyoterapistin iletişim bilgisi
• Hangi belirtilerde hekimin aranacağı
• Hangi belirtilerde doğrudan 112’nin aranacağı

Bu planın içeriği hastanın hekimiyle birlikte hazırlanmalıdır. Genel olarak şunu bilmekte fayda var: nefes darlığı ani ve belirgin biçimde arttıysa, dudaklarda ya da parmak uçlarında morarma, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı ortaya çıktıysa ya da cihaz veya trakeostomi ile ilgili çözemediğiniz bir sorun varsa beklemeden 112’yi arayın.

Bakım tek bir kişinin omzunda kalmamalı

Bakımı en yakından bilen kişi zamanla vazgeçilmez hâle gelir — ve bu, onun hiç dinlenememesi anlamına gelir. Bunun önüne geçmek için:

• Temel uygulamaları en az bir kişinin daha öğrenmesini sağlayın. Eğitim görüşmelerine mümkünse ikinci bir aile üyesi de katılsın.
• Görevleri bölün: biri ilaç ve randevuları, biri gece nöbetlerinin bir kısmını, biri alışverişi üstlenebilir.
• Haftada en az bir kez, kısa da olsa bakımdan tamamen uzak kaldığınız bir zaman planlayın.

Yardım istemek bakımı aksatmak değildir; bakımı uzun soluklu hâle getirmektir.

Kendi bedeninizi korumak

Hastayı yatakta çevirirken ya da yataktan kaldırırken pek çok bakım veren iki şeyi aynı anda yapar: belini öne büker ve nefesini tutar. Bu ikisi birlikte bel ve karın bölgesine binen yükü artırır.

• Kaldırma ve çevirme işlerinde yükü dizlerden ve kalçadan alın; beli bükerek uzanmayın.
• Hareketin en zorlu anında nefesinizi tutmak yerine yavaşça verin.
• Yatak yüksekliği ayarlanabiliyorsa çalışmaya uygun seviyeye getirin.
• Hastanın kendi yapabildiği kısmı yapmasına izin verin; bu hem sizin yükünüzü azaltır hem de onun kapasitesini korur.

Aktarma ve pozisyon verme teknikleri de yüz yüze öğrenilmesi gereken becerilerdir; bunları hekiminize ve fizyoterapistinize danışarak, evin koşullarına göre öğrenin. Uykusuzluk, sürekli gerginlik ya da çökkünlük hissi uzun sürüyorsa kendi hekiminizle de konuşun — sizin sağlığınız da bu bakım planının bir parçasıdır.

Solunum fizyoterapisinde bakım veren

Solunum fizyoterapisi çerçevesinde kişiyi değerlendirir, hekim yönlendirmesiyle gelen kişilerin takibini yaparım. Evde solunum bakımında bakım veren, bu takibin doğal bir parçasıdır: program yalnızca hastaya değil, onu her gün uygulayacak kişiye göre de kurulur. Hangi uygulamanın günün hangi saatine yerleşeceği, kimin neyi yapacağı ve neyin ne zaman bildirileceği birlikte planlanır.

Yoğun bakım sürecinden eve geçiş yapan aileler için yoğun bakımda erken hareket ve trakeostomi ile evde yaşam yazıları da yol gösterici olabilir.