Balon, nefes vermeyi zorlar. Oysa çoğu zaman çalışılması gereken nefes almaktır.
Balon şişirirken çalışan şey akciğerin dolması değil, nefes verme sırasında karşılaşılan dirençtir; bu direncin büyük kısmını da yanaklar, dudaklar ve karın kasları karşılar. Pek çok durumda hedeflenen ise akciğerin alt bölümlerinin havalanması, yani yavaş ve kontrollü nefes almaktır. Zorlanarak üflemek bazı kişilerde baş dönmesine yol açabilir ve herkes için uygun değildir. Çocuklarda balon, bir program içinde oyun aracı olarak kullanılabilir. Hangi yönün, hangi dirençle çalışılacağı solunum değerlendirmesiyle belirlenir.
“Akciğerlerim zayıfmış, balon şişirmem söylendi.” Bu cümleyi her yaştan insandan duyuyorum: ameliyattan sonra evine dönen babadan, kronik akciğer hastası teyzeden, öksürüğü geçmeyen çocuğun annesinden. Balon ucuzdur, her evde bulunur ve kulağa mantıklı gelir: Şişirdikçe akciğer güçlenecek.
Bu yazıda balonun gerçekte neyi çalıştırdığına ve bu tavsiyenin nerede yerinde, nerede yanlış adrese düştüğüne bakmak istiyorum.
Balon şişirirken aslında ne çalışır?
Balonu şişirmek için içine hava üflersiniz; yani iş, nefes verme sırasında yapılır. Balonun lastiği bu sırada bir direnç oluşturur ve bu direnci aşmak için yanaklar, dudaklar ve karın kasları devreye girer. İlk üflemede hissettiğiniz zorlanmanın önemli bir kısmı akciğerden çok ağız çevresinde ve karında yaşanır.
Balonu kolayca şişirebilmek, akciğerin daha çok hava aldığını göstermez. Balon akciğeri genişletmez; nefes verişi zorlar.
Çoğu zaman ihtiyaç duyulan yön: nefes almak
Ameliyat sonrası dönemde, uzun süre yatan kişilerde ya da yüzeysel nefes alan birinde hedef çoğu zaman akciğerin alt bölümlerinin yeniden havalanmasıdır. Bunun için çalışılan şey nefes vermek değil, yavaş ve kontrollü nefes almaktır. “Al eline bir balon” tavsiyesi bu yüzden çoğu zaman ters yönü çalıştırır.
Nefes verirken hafif bir direnç oluşturmak bazı durumlarda gerçekten işe yarar; KOAH’ta büzük dudak nefesi bunun bir örneğidir. Ama balonun direnci ölçülü değildir: Kişiye göre ayarlanamaz ve en zorlu an, en başta gelir.
Zorlanarak üflemenin bilinmeyen yüzü
Balonu ilk şişirme anında nefes kısa süre tutulur ve göğüs içinde basınç yükselir; ağır kaldırırken nefes tutmakta olduğu gibi. Bazı kişilerde baş dönmesi, yüzde kızarma ya da baş ağrısı görülebilir. Şu durumlarda balonu kendi başınıza bir egzersiz olarak kullanmadan önce hekiminize danışın:
- Yakın zamanda göğüs, karın ya da göz ameliyatı geçirdiyseniz
- Fıtık sorununuz varsa
- Kalp ya da tansiyon sorununuz varsa
- Kronik bir akciğer hastalığınız varsa
- Nefes çalışmaları sırasında başınız dönüyorsa
Peki çocuklarda neden balon kullanılıyor?
Çocuk solunum fizyoterapisinde balon şişirmek, pipetle köpük üflemek ya da rüzgâr gülü döndürmek gibi oyunlar sık kullanılır. Buradaki amaç, çocuğun nefes çalışmasına gönüllü katılmasını sağlamaktır. Oyun bir planın parçasıdır; hangi oyunun hangi amaçla seçileceği değerlendirmeyle belirlenir.
Küçük çocuklar balonu yalnızca yetişkin gözetiminde şişirmelidir: Şişmemiş balon ve patlayan balonun parçaları boğulma riski taşır. Lateks alerjisi olan çocuklarda lateks balon kullanılmaz.
Doğru soru: hangi yön, hangi direnç?
Nefes çalışmasında üç soru belirleyicidir: Nefes alma mı çalışılacak, nefes verme mi? Ne kadar dirençle? Hangi sıklıkta? Solunum kaslarının gerçekten güçlendirilmesi gereken durumlarda bu çalışma, direnci kişiye göre ayarlanabilen yöntemlerle ve planlı biçimde yapılır. Solunum kaslarının nasıl güçlendirildiğini ayrı bir yazıda anlatmıştım. Evinizde bir balon ya da kulaktan dolma bir tavsiye varsa, size uygun olup olmadığını önce sorun.
Beklemeden başvurmanız gereken durumlar
Üflerken ya da sonrasında göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı, bayılma hissi ya da dudaklarda morarma olursa denemeyi bırakın; 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Solunum fizyoterapisinin yeri
Solunum fizyoterapisi çerçevesinde kişiyi değerlendirir, hekim yönlendirmesiyle gelen kişilerin takibini yaparım. Değerlendirmede nefesin hangi yönde zorlandığı, solunum kaslarının durumu ve günlük işlerdeki nefes düzeni incelenir; çalışma buna göre planlanır. Nefes egzersizlerini hekiminize ve fizyoterapistinize danışarak uygulayın.
Sık Sorulan Sorular
Balon şişirmek akciğeri genişletmez. Çalışan şey nefes verme sırasında karşılaşılan dirençtir ve bu direncin büyük kısmını yanaklar, dudaklar ve karın kasları karşılar.
Ameliyat sonrası dönemde hedef çoğu zaman yavaş ve kontrollü nefes almaktır; balon ise nefes vermeyi çalıştırır. Size hangi çalışmanın uygun olduğunu ameliyatınızı yapan ekibe ve fizyoterapistinize sorun.
Bir program içinde, yetişkin gözetiminde oyun aracı olarak kullanılabilir. Şişmemiş balon ve patlayan balon parçaları boğulma riski taşıdığı için küçük çocuklar balonla yalnız bırakılmamalı; lateks alerjisi varsa lateks balon kullanılmamalıdır.
Zorlanarak üflerken nefes kısa süre tutulur ve göğüs içinde basınç yükselir; bu bazı kişilerde baş dönmesine yol açabilir. Denemeyi bırakıp oturun. Göğüs ağrısı ya da nefes darlığı eşlik ediyorsa 112’yi arayın.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel öneri yerine geçmez. Solunum fizyoterapisinde çalışma, hekim değerlendirmesi ve yönlendirmesi çerçevesinde yürütülür. Hangi tekniklerin size uygun olduğu, yüz yüze bir solunum değerlendirmesiyle belirlenir. Uygulamalara başlamadan önce hekiminize ve fizyoterapistinize danışınız.
Ani başlayan ya da giderek şiddetlenen nefes darlığı, göğüs ağrısı, dudak ve tırnaklarda morarma veya bilinç bulanıklığı acil bir durumun belirtisi olabilir. Böyle bir durumda egzersiz denemeyin; vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Bu konu hakkında ayrıntılı bilgi:
Solunum Kası Eğitimi (IMT)