Nörolojik Bir Tanı Aldıktan Sonra Nefes Neden Erkenden Takip Edilmeli?

Nefes, çoğu zaman en son konuşulan başlıktır. Oysa en erken konuşulması gerekenlerden biridir.

Nörolojik bir tanı aldığınız ya da yakınınızın tanı aldığı ilk haftalar yoğun bilgiyle geçer: ilaçlar, kontroller, yürüme, günlük yaşam düzenlemeleri. Nefes çoğu zaman bu listenin sonunda kalır, çünkü o dönemde nefesle ilgili bir şikâyet yoktur.

Bu yazıda, şikâyet yokken bile solunumun neden takip listesine en baştan girmesi gerektiğini anlatmak istiyorum.

Nefes almak da bir kas işidir

Her nefeste diyafram ve göğüs kafesindeki kaslar çalışır. Öksürmek, yutmak, konuşurken cümleyi bitirebilmek de bu kaslara ve onları yöneten sinir sistemine bağlıdır. ALS, SMA, bazı kas hastalıkları ve omurilik yaralanmaları gibi kas gücünü etkileyen durumlarda bu kaslar da zamanla etkilenebilir.

Her tanıda solunum aynı biçimde etkilenmez; aynı tanıyı alan iki kişide bile seyir farklı olabilir. Bu yüzden takip, tanının adına göre değil, kişinin kendi durumuna göre planlanır.

Değişim sessiz başlar, ilk işaretler genellikle gecedir

Solunum kaslarındaki zayıflık, gündüz dik otururken uzun süre fark edilmeyebilir. Uykuda ve sırtüstü yatarken ise bu kasların işi zorlaşır. Bu yüzden ilk işaretler çoğu zaman gece ortaya çıkar:

• Sabah baş ağrısıyla uyanmak
• Yeterince yatıldığı hâlde gündüz aşırı uyku hâli, dikkat dağınıklığı
• Gece sık uyanmak, huzursuz uyku, kâbuslar
• Sırtüstü yatınca artan nefes darlığı, giderek daha çok yastıkla yatma ihtiyacı

Bu belirtiler kolayca “yorgunluk”, “yaş” ya da “stres” diye açıklanır. Oysa hekiminize mutlaka aktarılması gereken bilgilerdir.

Gündüz dikkat edilecek ipuçları

• Konuşurken cümle ortasında nefes almak zorunda kalmak, sesin gün sonuna doğru cılızlaşması
• Yemek ya da içecek sırasında öksürmek, boğulur gibi olmak, yemeklerin uzaması
• Öksürüğün zayıflaması, balgamın atılamaması
• Basit bir soğuk algınlığının her zamankinden uzun ve ağır geçmesi
• Giyinmek, yıkanmak gibi işlerde nefesin erken tükenmesi

Yutmayla ilgili belirtileri yemek yerken öksürmek yazısında, öksürük gücünü ise öksürme gücü azaldığında yazısında ayrıntılı anlattım.

Neden şikâyet yokken başlamalı?

Erken yapılan bir solunum değerlendirmesi, kişinin kendi başlangıç noktasını belirler. Sonraki değerlendirmeler bu noktayla karşılaştırıldığında değişim daha erken fark edilir.

İkinci neden hazırlıktır. Öksürüğü destekleyen teknikler, pozisyon düzenlemeleri ya da gece solunum desteği gibi konular ihtiyaç doğmadan önce konuşulduğunda aile bu kararları sakin bir dönemde, düşünerek verebilir. Bir enfeksiyon sırasında, kriz anında ilk kez duyulan bilgi çok daha zor işlenir.

Takip neleri içerir?

Takibin sıklığını ve kapsamını hekiminiz belirler; ekip genellikle hekim, solunum fizyoterapisti ve aileden oluşur. Bu süreçte ele alınan başlıklar şunlardır:

• Solunum kapasitesinin ve öksürme gücünün düzenli aralıklarla değerlendirilmesi
• Öksürüğü destekleyen tekniklerin, ihtiyaç doğmadan önce kişiye ve bakım verene öğretilmesi
• Oturuş, yatış ve pozisyon düzenlemeleri
• Soğuk algınlığı ya da enfeksiyon başladığında ne yapılacağını gösteren, önceden konuşulmuş bir plan
• Gerektiğinde gece solunum desteğinin zamanında konuşulması

Bakım veren için basit bir gözlem defteri

Hekim görüşmeleri arasındaki dönem, en çok bilginin kaybolduğu dönemdir. Bakım veren için basit bir defter işe yarar: Gece nasıl geçti, sabah baş ağrısı var mıydı, yemekte öksürük oldu mu, ses ve öksürük nasıldı, kaç yastıkla yatıldı? Bu notlar, bir sonraki görüşmede “iyiydi galiba” yerine somut bir tablo sunar.

Bakımın yükü de ayrı bir başlıktır; solunum bakımını üstlenen yakının yükü yazısı bu konuya ayrıldı.

Beklemeden başvurmanız gereken durumlar

Nefes darlığı ani başladıysa ya da hızla artıyorsa, dudaklarda morarma, bilinç bulanıklığı ya da aşırı uykululuk varsa veya salgı çıkarılamıyor ve nefes giderek zorlaşıyorsa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Solunum fizyoterapisinin yeri

Solunum fizyoterapisi çerçevesinde kişiyi değerlendirir, hekim yönlendirmesiyle gelen kişilerin takibini yaparım. Nörolojik tanısı olan kişilerde değerlendirme; nefes paterni, öksürük etkinliği, pozisyonun nefese etkisi ve bakım verenin eğitimi üzerine kurulur. Nörolojik hastalıklarda solunum rehabilitasyonu sayfasında bu süreci ayrıntılı bulabilirsiniz. Nefes egzersizlerini hekiminize ve fizyoterapistinize danışarak uygulayın.